Niewyjaśniony artefakt nie jest przedmiotem, o którym nic nie wiadomo. Zwykle wiadomo bardzo dużo: stop, przybliżoną datę, warstwę ziemi albo wrak, z którego pochodzi. Pozostaje węższa luka, a uczciwa praca polega na dokładnym opisaniu, jak bardzo jest wąska. Ta teczka omawia trzy obiekty z prawdziwymi otwartymi pytaniami, a następnie dwa słynne twierdzenia, które upadły pod wpływem badań.
Mechanizm z Antykithiry
Częściowo otwarte W 1901 roku nurkowie poszukujący gąbek, pracujący na wraku z czasów rzymskich u wybrzeży greckiej wyspy Antykithira, wydobyli bryły skorodowanego brązu. Dopiero później rozpoznano w nich części mechanizmu z kołami zębatymi. Osiemdziesiąt dwa fragmenty znajdują się obecnie w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach.
Historia znaleziska: Narodowe Muzeum Archeologiczne, Ateny; Derek de Solla Price, Gears from the Greeks (1974).
Price wykorzystał wczesną radiografię, by zaproponować, że urządzenie modelowało cykle astronomiczne. Od 2005 roku projekt badawczy Antikythera Mechanism Research Project zastosował rentgenowską tomografię komputerową i obrazowanie powierzchni, odzyskując tysiące znaków inskrypcji, które działają niemal jak instrukcja obsługi. Dobrze poparte funkcje obejmują przewidywanie zaćmień za pomocą 223-miesięcznego cyklu saros, śledzenie 19-letniego cyklu metonowego oraz wskazywanie terminów panhelleńskich igrzysk, w tym igrzysk olimpijskich.
Źródło: Freeth i in., Nature (2006); Freeth i in., Nature (2008).
Otwarte pytania są konkretne. Większość przedniej tarczy planetarnej zaginęła, więc każdy model tego, jak pokazywała pięć planet znanych w starożytności, jest rekonstrukcją. Zespół z University College London opublikował taki model w 2021 roku; pasuje on do zachowanych inskrypcji, ale nie może zostać potwierdzony bez brakujących części. Twórca jest nieznany, a data produkcji jest przedmiotem dyskusji, przy czym szacunki zwykle mieszczą się w II lub I wieku p.n.e.
Źródło: Freeth i in., Scientific Reports 11 (2021).
Czego ta luka nie oznacza: niepewność co do tarczy planetarnej nie jest dowodem zaginionej supertechnologii. Urządzenie mieści się w ramach astronomii hellenistycznej, znanej z źródeł greckich i babilońskich; zaskakuje jego wyrafinowanie mechaniczne, a nie wiedza.
Dysk z Festos
Otwarty W 1908 roku włoski archeolog Luigi Pernier odkrył w minojskim pałacu w Festos na południu Krety wypalony dysk z gliny o średnicy około 16 cm. Obie strony pokrywa spirala znaków wciśniętych w mokrą glinę za pomocą pojedynczych stempli, co czyni go wczesnym przykładem wielokrotnego użycia czcionek. Występuje 45 odrębnych znaków i około 242 odbitek znaków. Dysk jest eksponowany w Archeologicznym Muzeum w Heraklionie.
Źródło: L. Pernier, raporty z wykopalisk (1908–09); katalog Archeologicznego Muzeum w Heraklionie.
Przeszkodą jest ilość. Żaden inny tekst nie używa tego samego zestawu znaków, a pojedynczy krótki napis oferuje zbyt mało powtórzeń, by analiza statystyczna mogła sprawdzić proponowany odczyt. Opublikowano dziesiątki „odczytań”, ale żadnego nie da się zweryfikować, ponieważ przy tak małej liczbie znaków można do nich dopasować niemal każdą interpretację. Mniejszościowy pogląd, przedstawiany m.in. przez Jerome’a Eisenberga w 2008 roku, głosi, że dysk jest współczesnym falsyfikatem. Większość specjalistów uznaje go za autentyczny, jednak badania termoluminescencyjne, które mogłyby rozstrzygnąć tę kwestię, nie zostały dopuszczone.
Tekst bez partnera i bez powtórzeń nie jest zagadką czekającą na bystry umysł. To próbka zbyt mała, by ją zbadać.
Nota redakcji Riddle Garden Frenzy, podsumowująca stanowisko konsensusu w epigrafice minojskiejDysk z Nebry
Sporne Ten brązowy dysk o średnicy około 32 cm, z inkrustacją ze złota przedstawiającą słońce, księżyc i gwiazdy, został nielegalnie wykopany w 1999 roku w pobliżu Nebry w Saksonii-Anhalt w Niemczech. Odzyskano go w 2002 roku podczas operacji policyjnej w Bazylei w Szwajcarii. Obecnie znajduje się w Państwowym Muzeum Prehistorii w Halle. W 2013 roku został wpisany do rejestru UNESCO Program Pamięć Świata.
Datowanie opiera się częściowo na mieczach i siekierach, które podobno znaleziono razem z dyskiem, co wskazuje na około 1600 r. p.n.e. W 2020 roku Rupert Gebhard i Rüdiger Krause argumentowali, że kontekst znaleziska jest niewiarygodny, i zaproponowali datę z epoki żelaza. Zespół z Halle oraz inni badacze, w tym Ernst Pernicka, opublikowali polemiki. Autentyczność obiektu nie budzi wątpliwości. Jego kontekst, a więc dokładny wiek, pozostaje przedmiotem dyskusji.
Źródło: Gebhard i Krause, Archäologische Informationen (2020); Pernicka i in., Archaeologia Austriaca (2020).
Dwie tezy, które nie wytrzymały próby
Twierdzenie
„Bateria z Bagdadu” była starożytnym ogniwem elektrycznym używanym do galwanizacji.
Zapis
Gliniane naczynie zawierające miedziany cylinder i żelazny pręt, opublikowane przez Wilhelma Königa w 1938 roku. Przy podobnych naczyniach nie znaleziono przewodów, przewodników ani przedmiotów pokrytych galwanicznie, a podobne naczynia są kojarzone z przechowywaniem zwiniętych zwojów.
Twierdzenie
Czaszki kryształowe są artefaktami prekolumbijskimi o dużej starożytności.
Zapis
Skaningowa mikroskopia elektronowa, przeprowadzona przez Margaret Sax i współpracowników, wykazała ślady narzędzi z tarczą obrotową, typowe dla europejskich warsztatów z XIX wieku. Badania Jane MacLaren Walsh przypisały kilka czaszek handlarzom antykami z tamtej epoki.
Chronologia dowodów
- 1901
Odnalezienie fragmentów z Antykithiry
Greccy nurkowie zbierający gąbki; później przechowywane w Atenach.
- 1908
Odkopanie Dysku z Fajstos
Luigi Pernier, pałac w Fajstos, Kreta.
- 1938
Opublikowanie naczynia uznanego za „baterię”
Wilhelm König, Muzeum Iraku.
- 2002
Odnalezienie Dysku z Nebry
Operacja policyjna w Bazylei po nielegalnym wykopie z 1999 roku.
- 2008
Badanie czaszek kryształowych
Opublikowanie badania Muzeum Brytyjskiego i Smithsonian.
- 2021
Nowy model z Antykithiry
Zespół z UCL publikuje pełną rekonstrukcję urządzenia prezentującego kosmos.
Przejdź do Starożytnych pism, gdzie problem Dysku z Fajstos, czyli zbyt małej ilości tekstu, powtarza się na większą skalę.